PORADNIK. Góry poprawiają nastrój. To zdanie brzmi banalnie, ale każdy, kto regularnie po nich chodzi, wie, że coś jest na rzeczy. Po kilku godzinach marszu głowa robi się lżejsza, napięcie puszcza, a zmęczenie jest inne, niż to znane z codzienności. Nie ma w nim nerwowości ani poczucia wypalenia, są za to spokój i radość. To nie jest magia gór, a zwykła biochemia i reakcja organizmu na ruch, przestrzeń i światło słoneczne. Co ciekawe, hormony i neuroprzekaźniki, które wydzielane są podczas wędrówki po górach działają inaczej, niż na siłowni lub podczas treningu cardio, a dodatkowo są skuteczniejsze w regulacji nastroju, zwłaszcza w momentach emocjonalnego przeciążenia. 

Hormony szczęścia. Czym one właściwie są?

Popularne określenie „hormony szczęścia” obejmuje kilka różnych substancji chemicznych, białek, które pełnią odmienne funkcje. Część z nich to hormony, część to neuroprzekaźniki. Łączy je jedno: wpływają na nastrój, motywację, odczuwanie przyjemności, spokój i odporność psychiczną. Najczęściej mówi się o czterech: endorfinie, dopaminie, serotoninie i  endokannabinoidach. Każda z nich reaguje na ruch, ale w inny sposób i w innych warunkach. Właśnie dlatego wędrówka po górach działa inaczej, niż trening na bieżni lub seria przysiadów z obciążeniem. 

Endorfiny. Długie zmęczenie bez bólu

Endorfiny to naturalne substancje przeciwbólowe produkowane przez organizm. Ich główną rolą nie jest wprawianie nas w euforię, lecz umożliwienie długiego działania mimo wysiłku, zmęczenia i drobnych dolegliwości. W górach endorfiny uwalniają się stopniowo. Dzieje się tak dlatego, że wysiłek jest długotrwały, umiarkowany i równomierny. Marsz pod górę, szczególnie z plecakiem, angażuje mięśnie, układy krążenia i oddechowy, ale rzadko prowadzi do silnego, nagłego przeciążenia. Po kilku godzinach ciało jest zmęczone, ale ból schodzi na dalszy plan. Krok się stabilizuje, przestajemy myśleć i odczuwać drobne niewygody. To nie jest nagły zastrzyk euforii. W przeciwieństwie do intensywnego cardio, gdzie endorfiny pojawiają się szybko i równie szybko opadają, w górach ich poziom utrzymuje się dłużej. Dzięki temu po zejściu ze szlaku nie ma gwałtownego spadku nastroju. 

Dopamina. Nagroda za zdobycie szczytu

Dopamina bywa nazywana hormonem nagrody, ale to duże uproszczenie. Jej główną funkcją jest motywacja. To ona sprawia, że chce nam się działać, iść dalej, realizować cel. W górach dopamina uruchamia się w sposób bardzo naturalny. Każdy następny element trasy to drobna nagroda: nowy, piękny widok, otwarta przestrzeń, chatka na polanie, szczyt, przełęcz, kolejny odcinek szlaku.

Dopamina działa tu falami, ale są to fale łagodne, bez gwałtownych skoków. To ważne, bo intensywne bodźce dopaminowe, takie jak podczas bardzo mocnych treningów, rywalizacji czy aktywności opartych na ciągłym pobudzeniu, mogą prowadzić do tzw. piku dopaminowego, po którym następuje zjazd i silne pogorszenie nastroju. W górach ten mechanizm praktycznie nie występuje. Satysfakcja przychodzi spokojnie i zostaje na dłużej. Nie ma potrzeby natychmiastowego powtórzenia bodźca. Właśnie dlatego wędrówki górskie są tak dobrze tolerowane psychicznie nawet przy ich regularnym uprawianiu.

Serotonina. Hormon spokoju 

Serotonina jest często pomijana w narracji o sporcie, a to ona w największym stopniu odpowiada za stabilny nastrój, poczucie bezpieczeństwa i wewnętrzną równowagę. Jej produkcja silnie zależy od światła dziennego, rytmu dobowego i ruchu o umiarkowanej intensywności. Wszystkie te elementy są w trekkingu obecne: chodzimy po górach zazwyczaj w ciągu dnia, marsz jest rytmiczny, oddech się pogłębia, nie skupiamy wzroku na ekranie, lecz na naturalnych odległościach, a to sprzyja uwalnianiu serotoniny. Efekt nie jest spektakularny, nie wpadamy w euforię, nie odczuwamy przypływu energii. Po prostu czujemy wewnętrzny spokój, stres odchodzi i łatwiej wieczorem zasypiamy. Dla osób żyjących w ciągłym pobudzeniu, z nadmiarem bodźców i deficytem regeneracji, ten efekt bywa nawet ważniejszy, niż sama przyjemność z ruchu.

Endokannabinoidy. "Euforia biegacza"

Przez lata sądzono, że za tzw. runner’s high, czyli euforię biegacza, odpowiadają wyłącznie endorfiny. Dziś wiadomo, że ważną rolę odgrywają w nim endokannabinoidy, a zwłaszcza anandamid. To substancje produkowane przez organizm, które działają na te same receptory, co kannabinoidy, ale w sposób całkowicie naturalny i regulowany. Ich zadaniem jest obniżanie lęku, poprawa nastroju i wzmacnianie poczucia "bycia tu i teraz". Endokannabinoidy uwalniają się szczególnie dobrze podczas długiego, umiarkowanego wysiłku, dokładnie takiego, jaki dominuje w górach lub podczas biegania.

To one odpowiadają za to charakterystyczne uczucie lekkości, euforii i uniesienia, które czasem pojawia się na szlaku. Co ważne, ten mechanizm nie przeciąża układu nerwowego. Po zakończeniu wysiłku nie ma ani nerwowego pobudzenia, ani potrzeby dalszej stymulacji. Jest za to naturalne wyciszenie.

Dlaczego góry działają inaczej, niż siłownia?

Trening cardio i trening siłowy również uruchamiają hormony szczęścia. Różnica polega na proporcjach. Cardio, zwłaszcza intensywne, mocno stymuluje endorfiny i dopaminę. Efekt bywa wtedy szybki i wyraźny, ale krótkotrwały. Przy częstym powtarzaniu organizm może domagać się coraz silniejszych bodźców, co skutkuje możliwością powstania lekkiego uzależnienia. Trening siłowy daje dużą satysfakcję dopaminową związaną z poczuciem mocy, kontroli i progresu. Wpływa też na hormony anaboliczne. Natomiast słabiej oddziałuje na serotoninę i mechanizmy wyciszające. 

W górach proporcje wydzielanych hormonów i neuroprzekaźników są inne. Dopamina nie dominuje, endorfiny i endokannabinoidy działają łagodnie. Cały układ nerwowy przechodzi w tryb regulacji, a nie pobudzenia. To dlatego po dniu w górach łatwiej się zregenerować, niż po bardzo intensywnym treningu, mimo podobnego zmęczenia mięśni i powstania zakwasów. 

Znaczenie rytmu i powtarzalności

Jednym z kluczowych, a często pomijanych elementów wędrówki górskiej jest rytm. Krok za krokiem, tempo dostosowane do możliwościa ciała, takie, które pozwala na uniknięcie przeciążenia. Przerwy wynikają czasem z konieczności złapania oddechu, ale częściej z walorów estetycznych krajobrazu lub zaspokojenia głodu czy pragnienia. Układ nerwowy bardzo dobrze reaguje na taki wzorzec, ponieważ rytmiczny ruch działa tu regulująco. W praktyce oznacza to mniejsze ryzyko przeciążenia hormonalnego. 

Światło, przestrzeń i perspektywa

Nie da się mówić o hormonach szczęścia w górach bez uwzględnienia warunków naturalnych. Światło dzienne wpływa na rytm dobowy i produkcję serotoniny, a otwarta przestrzeń zmniejsza napięcie wzrokowe i poznawcze. To wszystko wzmacnia działanie samego ruchu, dlatego ta sama liczba kroków wykonanych na bieżni i na górskim szlaku może dać zupełnie inny efekt psychiczny. 

Trekking i regulacja nastroju

Regularne wędrówki górskie nie są jednorazowym „zastrzykiem szczęścia”, lecz mogą wspierać zdrowie psychiczne w dłuższej perspektywie. Z czasem organizm lepiej reguluje reakcje stresowe, poprawia się jakość snu, a wahania nastroju stają się mniej gwałtowne. Ma to znaczenie szczególnie w okresach przeciążenia psychicznego, przewlekłego stresu czy zmian hormonalnych.

Warto jednak jasno podkreślić: góry i trekking nie są rozwiązaniem na zaburzenia osobowości, alkoholizm, inne uzależnienia, depresję ani poważniejsze problemy psychiczne, niezależnie od ich nasilenia. Aktywność w naturze może wspierać proces zdrowienia, ale nie zastąpi psychoterapii, leczenia psychiatrycznego ani specjalistycznej pomocy. Góry mogą pomóc w regulacji nastroju i odzyskaniu równowagi, lecz nie powinny być traktowane jako ucieczka od problemów ani alternatywa dla leczenia. 

Jeśli czujesz, że alkohol, napięcie albo gonitwa za przyjemnością coraz częściej przejmują nad tobą kontrolę, to nie znaczy, że jesteś słaby, ale że potrzebujesz pomocy drugiego człowieka. Wtedy góry mogą być wsparciem, ale nie ucieczką czy też rozwiązaniem twoich problemów. 

---

Przed zaplanowaniem wycieczki w  warto pomyśleć o ubezpieczeniu. 

Możesz skorzystać z porównywarki ofert towarzystw ubezpieczeniowych:  

 

Wędrówka po górach nie jest najbardziej intensywną formą ruchu. Nie daje najszybszych efektów i rzadko robi wrażenie w aplikacjach treningowych. Jej siła leży gdzie indziej,  w sposobie, w jaki działa na układ nerwowy. Zamiast gwałtownych skoków pobudzenia daje stopniową, stabilną regulację, która organizm wspiera, a nie przeciąża. Dlatego wiele osób kończy wycieczkę nie tylko zmęczonych fizycznie, ale wyraźnie spokojniejszych.Ten stan nie znika po kilku godzinach, lecz zostaje na dłużej, jako realne poczucie równowagi. 

Źródło: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/.